Bài 54: BIẾN ĐỘNG SỐ LƯỢNG CÁ THỂ CỦA QUẦN THỂ
I.Khái niệm :
Biến động số lượng cá thể của quần thể là sự tăng hay giảm số lượng cá thể của quần thể.
Là phản ứng tổng hợp của quần thể trước những biến đổi của điều kiện sống .......
II. Các dạng biến động số lượng :
1.Biến động không theo chu kì:
a.Khái niệm: là biến động số lượng cá thể của qt một cách đột ngột
b.Nguyên nhân: do những thay đổi bất thường của môi trường tự nhiên hay do hoạt động khai thác tài nguyên quá mức của con người. bão lụt,cháy rừng, dịch bệnh, ô nhiễm môi trường…
2. Biến động theo chu kì
*Khái niệm: là những biến động xảy ra do những thay đổi có tính chu kì của môi trường
*Nguyên nhân : Do các tác nhân hoạt động theo chu kì: chu kì ngày đêm,chu kì mùa…
a.Chu kì ngày đêm
-Là hiện tượng phổ biến của các loài sinh vật cókích thước nhỏ và tuổi thọ thấp
-VD: Thực vật nổi tăng vào ban ngày, giảm vào ban đêm còn động vật nổi thì ngược lại
b.Chu kì tuần trăng và hoạt động của thuỷ triều
c.Chu kì mùa
Mùa xuân và mùa hè sâu hại xuất hiện nhiều, mùa đông ếch nhái, côn trùng giảm
Nguyên nhân chủ yếu dẫn đến nhịp chu kỳ mùa ở vùng ôn đới (T0 ) ,vùng nhiệt đới ( lượng mưa)
d.Chu kì nhiều năm:Phổ biến ở nhiều loài chim thú ở phương Bắc
-Cá ở bờ biển Peru 10-12 năm có một lầ biến đông lớn cá thể
- Quần thể luôn có xu hướng tự điều chỉnh số lượng cá thể bằng cách làm giảm hoặc kích thích làm tăng số lượng cá thể ( thay đổi sức sinh sản, tỉ lệ tử vong, xuất cư, nhập cư.)
III. Cơ chế điều chỉnh số lượng cá thể
Chủ yếu là sự thay đổi mức sinh sản và mức tử vong của quần thể thông qua ba cơ chế
1.Cạnh tranh là nhân tố điều chỉnh số lượng cá thể của quần thể
Khi mật độ qt vượt quá mức chịu dựng của môi trường ( sự cạnh tranh giữa các cá thể làm mức tử vong tăng sinh sản giảm ( kích thước qt giảm
2.Di cư là nhân tố diều chỉnh số lượng cá thể của quần thể
- Ở đv mật độ cao tạo ra những thay đổi về dặc điểm hình thái sinh lí,tập tính sinh thái của các cá thể đó có thể gây ra sự di cư của đàn hoặc một bộ phận của đàn làm kích thước qt giảm
3.Vật ăn thịt, vật kí sinh, dịch bệnh là những nhân tố điều chỉnh số lượng cá thể
- Quan hệ kí sinh- vật chủ: Vật kí sinh hầu như không giết chết vật chủ mà chỉ làm nó suy yếu do đó dễ bị vật ăn thịt tấn công
- Quan hệ giữa vật ăn thịt và con mồi:
+ Vật ăn thịt là nhân tố quan trọng khống chế kích thước quần thể của con mồi
+ Con mồi là nhân tố điều chỉnh số lượng cá thể của quần thể vật ăn thịt do đó tạo nên trạng thái cân bằng sinh học trong tự nhiên
- Trạng thái cân bằng của quần thể : Quần thể luôn có khả năng tự điều chỉnh số lượng cá thể khi số cá thể tăng quá cao hoặc giảm quá thấp dẫn tới trạng thái cân bằng (trạng thái số lượng cá thể ổn định và phù hợp với khả năng cung cấp nguồn sống của môi trường).