TẬP HUẤN
TƯ VẤN HỌC ĐƯỜNG
Tháng 7 năm 2012
CHƯƠNG 4:
VAI TRÒ VÀ TRÁCH NHIỆM
CỦA CÁN BỘ TƯ VẤN
TÂM LÝ HỌC ĐƯỜNG
Mục tiêu
Học viên hiểu về:
1. Vai trò và trách nhiệm của cán bộ tư vấn tâm lý học đường
2. Một số yêu cầu cơ bản về đạo đức nghề nghiệp
Vai trò của nhà TLHĐ khi làm tư vấn
Lắng nghe thân chủ, làm chủ các cuộc tư vấn
Sử dụng các kỹ năng giao tiếp để khai thác Cảm xúc, suy nghĩ, quan đểm của thân chủ
Giúp thân chủ hiểu rõ vấn đề của mình
Thể hiện sự thông cảm, thấu hiểu thân chủ
Giúp thân chủ hiểu các vấn đề trong quá khứ đã góp phần vào duy trì vấn đề hiện tại
Giúp thân chủ phân loại các vấn đề trong cuộc sống của họ và khám phá sâu về bản thân
Giúp thân chủ bộc lộ cảm xúc
Sử dụng các liệu pháp tâm lý khác nhau để hỗ trợ thân chủ
Công việc của CB TVTLHĐ

Tham vấn cho học sinh
Hoạt động giáo dục cho nhóm/tập thể
Tư vấn cho giáo viên, phụ huynh, nhà trường…
Điều phối
Nguyên tắc chung của cán bộ TVTLHĐ là gì?
Tôn trọng giá trị con người.
Tôn trọng quyền quyết định của cá nhân.
Bảo mật.
Không gây hại cho trẻ.
Phẩm chất của cán bộ TVTLHĐ
Quan tâm đến người khác
Tôn trọng
Nhiệt tình
Chấp nhận
Quan tâm đến nhu cầu của học sinh
Chân thành
Thông cảm
Có khả năng lắng nghe và giao tiếp với trẻ một cách rõ ràng cởi mở, thấu hiểu
Phẩm chất của cán bộ TVTLHĐ
Có khả năng thu thập thông tin và xâu chuổi các sự kiện có liên quan trong quá trình đánh giá vấn đề
Có khả năng thiết lâp và duy trì mối quan hệ với học sinh
Có khả năng phát hiện điểm mạnh của học sinh khuyến khích trẻ sử dụng những thê mạnh để vượt qua khó khăn
Có khả năng quan sát và hiểu các hành vi bằng lời và không lời.
Có khả năng thảo luận những chủ đề nhạy cảm một cách tích cự mà không bối rối hay sợ hãi
MỘT SỐ YÊU CẦU CƠ BẢN VỀ
ĐẠO ĐỨC NGHỀ NGHIỆP
Đạo đức là gì?
Vì sao cần “đạo đức nghề nghiệp”?
MỘT SỐ YÊU CẦU CƠ BẢN VỀ ĐẠO ĐỨC NGHỀ NGHIỆP
Định nghĩa
Mục đích:
Định hướng cho hành xử chuyên nghiệp
Đảm bảo công việc một cách hiệu quả nhất
Nuôi dưỡng lòng tin đối với người được tư vấn
Đảm bảo không gây hại cho trẻ
Phân biệt với những người không chuyên môn
Tình huống
Lan, học sinh lớp 10, thường xuyên đi học muộn, không chú tâm khi ngồi trong lớp.
Bạn là cán bộ tâm lý của trường, bạn tư vấn cho Lan.
Tư vấn cho Lan, bạn biết là bố Lan thường bạo hành mẹ của Lan, ông đánh cả Lan mỗi khi say. Lan luôn cảm thấy tức giận bố và thương mẹ, nhưng em không thể đánh lại bố để bảo vệ mẹ. Em cảm thấy bất lực, chán nản. Em nói có anh Lân (hàng xóm nhà em, đang làm việc ở một tỉnh khác) rủ đưa em đi trốn để khỏi bị bố đánh, anh bảo em có thể sống cùng anh, anh sẽ chăm sóc, anh sẽ coi em như vợ.
Sau buổi tư vấn, bạn nói cho một giáo viên khác ở trường về câu chuyện của Lan và cùng cô giáo đó đến gặp gia đình Lan để khuyên bảo.
Theo bạn, nhà Tư vấn đã làm tốt vai trò của mình chưa?
Một số yêu cầu cơ bản về đạo đức nghề nghiệp
Bảo mật:

Bảo mật các thông tin trong cuộc tư vấn của thân chủ.
Bảo mật các thông tin lưu trữ: hồ sơ, giấy tờ, số liệu liên quan đến thân chủ
Khi nào không Bảo mật
Ảnh hưởng đến tính mạng, sự an toàn của khách hàng
Ảnh hưởng đến tính mạng, sự an toàn của người khác
Vi phạm pháp luật
Tình huống
Phong, học sinh lớp 10, có biểu hiện stress, bạn làm tư vấn cho Phong.
Bạn làm giáo viên, kiêm cán bộ tư vấn trường học nên khá bận rộn. Bạn đã bố trí gặp em một lần trong giờ ra chơi. Sau khi nói chuyện với Phong bạn hẹn em khi nào bạn có thời gian rảnh bạn sẽ nói chuyện tiếp với em. Công việc của bạn cũng khá bận rộn, nhưng khi có thời gian rảnh rỗi bạn đều nghĩ đến việc nên làm gì giúp Phong, tuy nhiên vì bận nên bạn chưa thể gặp.
Thứ 2 bạn có một tiết trống, bạn xuống lớp tìm Phong, vào lớp gặp giáo viên xin phép cho em ra ngoài nói chuyện và thầy chủ nhiệm đồng ý. Bạn gặp Phong và hỏi em có muốn chia sẻ gì cho bạn không. Em nói em không có gì để nói. Bạn bảo vậy em trở lại lớp và khi nào có việc gì thì tìm bạn.
Một số yêu cầu cơ bản về đạo đức nghề nghiệp
Kế hoạch hỗ trợ:
Cán bộ TVTLHĐ làm việc cùng thân chủ để xây dựng kế hoạch hỗ trợ cho thân chủ, phù hợp với năng lực và hoàn cảnh của cả hai bên. Kế hoạch được xem lại thường xuyên để đảm bảo tính hiệu quả, khả thi và tôn trọng lựa chọn của thân chủ.
Tình huống
Biết bạn là cán bộ tâm lý trường học, chị gái của bạn nhờ bạn giúp đỡ con của chị, cháu Ngọc, (cháu của bạn). Chị bảo dạo này cháu thế nào ấy, chị có cảm giác cháu xa cách chị nhiều hơn, buổi tối cháu cũng không làm bài tập như chị bảo.
Bạn đến gặp cháu của mình và bảo là gì sẽ tư vấn để giúp đỡ cháu cảm thấy tốt hơn, học tốt hơn.
Nên hay không nên làm như vậy?
Một số yêu cầu cơ bản về đạo đưc nghề nghiệp
Quan hệ kép:
Cán bộ TVTLHĐ tránh các mối quan hệ kép có thể dẫn đến tính khách quan và gia tăng khả năng làm hại thân chủ (như người thân trong gia đình, người thân của bạn, đồng nghiệp, v.v.)
THAM VẤN – TƯ VẤN LÀ GÌ?

Tham vấn là gì?
Thân chủ là ai? Họ là người như thế nào?
Cán bộ tư vấn tâm lý là ai?

Nhiệm vụ của cán bộ tư vấn là gì?
Tham vấn diễn ra như thế nào? Ở đâu?
Đặc điểm nhận thấy ở tham vấn


THAM VẤN VÀ TƯ VẤN

Tham vấn: Là cuộc nói chuyện mang tính cá nhân để hỗ trợ những khó khăn hoặc thách thức của thân chủ trong chính cuộc sống của họ. Họ tự đưa ra quyết định cuối cùng.
Tư vấn là cuộc nói chuyện giữa một chuyên gia về một lĩnh vực nhất định với khách hàng người đang cần lời khuyên hay chỉ dẫn về lĩnh vực đó
Tham vấn
Là cuộc nói chuyện mang tính cá nhân giữa người tư vấn và một (hoặc nhóm) đang cần hỗ trợ để đối mặt với khó khăn hoặc thách thức của chính họ trong cuộc sống.
Tư vấn
Là một cuộc nói chuyện giữa một “chuyên gia” về một lĩnh vực nhất định với một hoặc nhiều người đang cần lời khuyên hay chỉ dẫn về lĩnh vực đó.

MỘT SỐ KỸ NĂNG THAM VẤN CƠ BẢN
MỤC TIÊU
Học viên có thể:
1. Hiểu về một số kỹ năng cơ bản
2. Thực hành được các kỹ năng
Các kỹ năng tư vấn cơ bản
Kỹ năng nhận diện
Kỹ năng giao tiếp không lời – có lời
Kỹ năng chú tâm – quan sát
Kỹ năng lắng nghe tích cực
Kỹ năng bộc lộ cảm xúc
Kỹ năng đặt câu hỏi
Kỹ năng thấu cảm
KỸ NĂNG CHÚ TÂM VÀ QUAN SÁT
Chú tâm là dành cho họ toàn bộ sự chú ý của mình đến người nào đó. Lắng nghe bất cứ điều gì họ nói và làm, không lời và có lời.
Chú tâm giúp hiểu được về thân chủ; thân chủ biết được rằng mình đang được lắng nghe; truyền thông điệp rằng chúng ta đang quan tâm đến họ.
Biểu hiện của chú tâm
Tư thế cơ thể
Tiếp xúc mắt
Biểu hiện nét mặt
Gật đầu
Khoảng cách giữa CBTVTLHĐ và thân chủ
Âm điệu/giọng điệu
Cách nói
Sự im lặng
Chú tâm chọn lọc là gì?
Chú tâm chọn lọc là khi CBTVTLHĐ chọn lựa để thể hiện sự chú ý đặc biệt đến một điều gì đó được thân chủ nói ra.
Chú tâm chọn lọc giúp CBTVTLHĐ hiểu được lý do thân chủ bộc lộ những cảm xúc, suy nghĩ đó và thu thập được nhiều thông tin về thân chủ để diễn giải được những cảm xúc, suy nghĩ đó.
Một số biểu hiện không chú tâm
Kiểm soát sự tập trung thường trực nhiều khi không dễ dàng. Chú tâm đòi hỏi CBTVTLHĐ chú ý cả về tâm trí và thể chất đến thân chủ, tránh:
- Cắt ngang lời
- Ghi chép
- Đưa lời khuyên (chúng ta phải để thân chủ tự khám phá giải pháp).
Hoạt động : Soi gương
Các học viên xếp theo từng cặp. Các cặp ngồi hoặc đứng.
Lần 1: Một người trong cặp đóng vai là người dẫn và làm bất cứ động tác, cử chỉ, nét mặt gì mà mình muốn. Người còn lại bắt chước theo động tác của người kia.
Lần 2: Sau 2-3 phút, đổi lại vai người dẫn và người làm theo.
Lần 3: Không ai là người dẫn và người làm theo, 2 người chú ý và chuyển động đồng nhất với nhau như là hình ảnh soi gương đồng thời.

Hoạt động : Kịch câm
Chia thành các nhóm, mỗi nhóm 4-5 người.
Mỗi nhóm tự chọn một cảnh diễn chỉ có ngôn ngữ cơ thể, KHÔNG LỜI và diễn lại cảnh đó. Các thành viên trong nhóm đều phải tham dự vào cảnh đó.
Hoạt động: Không chú tâm
Chia thành từng cặp. Một người là người nói chuyện, người kia là người nghe.
Người nói chuyện kể về bất cứ câu chuyện nào của bạn thân mà mình muốn kể cho người nghe.
Người nghe thể hiện các biểu hiện phi ngôn ngữ, hành vi thể hiện mình KHÔNG CHÚ TÂM vào người kể.
LẮNG NGHE TÍCH CỰC



Lắng nghe tích cực là cách lắng nghe và đáp trả phù hợp, thể hiện sự lắng nghe, chú ý, quan tâm, thấu hiểu của CBTVTLHĐ đến thân chủ.
Lắng nghe tích cực giúp CBTVTLHĐ hiểu được các thông điệp, cảm xúc của thân chủ, quan điểm của thân chủ, tăng khả năng hiểu biết và tin tưởng lẫn nhau.
Tầm quan trọng của lắng nghe tích cực
Lắng nghe tích cực giúp:
Xây dựng sự tin tưởng và tôn trọng
Tạo môi trường an toàn hỗ trợ cho giải quyết vấn đề
Người nói được giải tỏa cảm xúc
Giảm căng thẳng
Khuyến khích khai thác sâu thông tin
Cách thức lắng nghe tích cực
Đối diện thân chủ: ngồi thẳng hoặc nghiêng người ra phía trước để thể hiện sự chú tâm
Duy trì giao tiếp mắt mắt, thể hiện chúng ta quan tâm đến họ và điều họ nói
Cố gắng thấu hiểu cảm xúc của thân chủ đằng sau những thông tin hoặc suy nghĩ mà thân chủ nói ra
Đáp trả phù hợp, có lời (như gật đầu, nhíu lông mày…) và có lời để khuyến khích thân chủ nói tiếp
Với đáp trả có lời, tập trung vào vấn đề then chốt giúp CBTVTLHĐ theo dõi được dòng câu chuyện.
Hạn chế đặt câu hỏi. Nghe nhiều hơn nói
Các kỹ năng lắng nghe tích cực
Nhắc lại
Diễn đạt lại
Tóm tắt
Phản ánh
Các kỹ thuật trong lắng nghe tích cực
Nhắc lại: chú ý đến nội dung (một câu) mà thân chủ nói mà theo CBTVTLHĐ đánh giá là quan trọng và then chốt đối với thân chủ và nhắc lại nguyên văn điều thân chủ nói
Diễn đạt lại: thể hiện lại những gì người khác đã nói. Diễn đạt lại chỉ tập trung vào nội dung vừa kể mà không đưa ra một sự giải thích nào.
Các kỹ thuật trong lắng nghe tích cực
Tóm tắt: tóm tắt lại những điều được nói sau khi nói một chuyện dài. Cô đọng và sắp xếp lại những ý chính trẻ kể.
Phản ánh: nhắc lại cho TC những điều quan trọng TC đã nói để giúp TC nhìn nhận sâu hơn về điều đó. CBTVTLHĐ giống như một cái gương, để TC soi lại những suy nghĩ, cảm xúc, niềm tin, giá trị của bản thân mình.
Các kỹ thuật trong lắng nghe tích cực
Phản ánh bao gồm các yếu tố sau (Dalmar, 1981)
Chú tâm trong cuộc nói chuyện.
Thấu cảm quan điểm của TC.
Chú ý phản chiếu (gương) cảm xúc của TC, phản ánh lại trạng thái cảm xúc bằng lời và không lời.
Phản ánh, nói lại những điều TC vừa nói. Có thể phản ánh cảm xúc, nội dung.
Các kỹ thuật trong lắng nghe tích cực
Phản ánh cảm xúc như thế nào?

Gọi tên cảm xúc của thân chủ
Nói lại cảm xúc đó của thân chủ

Sử dụng cấu trúc câu như:
Cháu có vẻ đang cảm thấy…
Tôi nhận thấy cháu đang cảm thấy…
Khi nhìn thấy tai nạn giao thông, em cảm thấy rất suy sụp. Mọi thứ như là chấm hết. Em rất sợ cái chết.

=> Tôi cảm thấy em rất hoảng loạn khi nhìn thấy tai nạn giao thông.
Ví dụ:
Tôi cảm thấy cháu đang buồn.
Dường như cháu đang cảm thấy thất vọng.
Hoạt động : Phân biệt lắng nghe tích cực và lắng nghe thụ động
Bước 1: Chia thành nhóm, mỗi nhóm 4-5 người. Các nhóm ghi lại những điểm khác biệt giữa lắng nghe tích cực và lắng nghe thụ động.
Bước 2: Các nhóm chuẩn bị
Bước 3: Trình bày ý kiến của nhóm và thảo luận
Hoạt động: Rào cản lắng nghe tích cực
Luyện tập: Lắng nghe tích cực
Chia nhóm thành 3 người: một cán bộ TVTLHĐ, một thân chủ, một người quan sát. Làm 3 lượt để đổi vai lẫn nhau. Mỗi lượt 10 phút
Thân chủ: chọn một vấn đề cá nhân có thật, mức độ vừa phải để trao đổi. Trung thực nhất để cán bộ TVTLHĐ có thể đáp ứng được theo cách chân thực
Cán bộ TVTLHĐ: thực hành lắng nghe tích cực. Không đặt câu hỏi. Nghe nhiều hơn nói. Nhìn các hành vi không lời và cố gắng chú tâm từng phút với thân chủ. Phản ánh lại suy nghĩ và cảm xúc, và quan sát ảnh hưởng đến sự tham dự của thân chủ
Người quan sát: quan sát đóng vai và ghi lại kỹ năng lắng nghe và thời điểm cụ thể nào đó khi cán bộ TVTLHĐ có thể đáp ứng hiệu quả.
ĐẶT CÂU HỎI KHÉO LÉO
Kỹ năng đặt câu hỏi là một trong những kỹ năng quan trọng nhất của CBTVTLHĐ. Có 2 dạng câu hỏi: câu hỏi mở và câu hỏi đóng
Câu hỏi mở:
Câu hỏi đóng:
Cách đặt câu hỏi
Lựa chọn cẩn thận câu hỏi vì người đặt câu hỏi là thường là người trong kiểm soát cuộc nói chuyện; quá nhiều câu hỏi biến buổi tư vấn thành phỏng vấn.
Sử dụng câu hỏi mở
« Cái gì »: sự kiện
« Thế nào »: quá trình hay cảm xúc
“Tại sao”: nguyên nhân
“Có thể”: bức tranh tổng quan.
Câu hỏi tập trung vào thân chủ (quá khứ, hiện tại, tương lai, vấn đề, giải pháp).
Có thể hỏi các câu hỏi có giả định, chẳng hạn các thay đổi tích cực nào họ có để ý trong tuần qua. Điều này giả định là có thay đổi tích cực và hướng sự chú ý đến sự thay đổi.
Những lưu ý khi sử dụng câu hỏi
Hỏi tới tấp, tra hỏi: quá nhiều câu hỏi sẽ đẩy người ta vào thế tự vệ, đồng thời làm người phong vấn quá nhiều sự kiểm soát.
Hỏi nhiều câu hỏi một lúc:
Các câu hỏi có chức năng như những lời khẳng định: “cháu không nghĩ là học hành siêng năng hơn sẽ giúp ích cho cháu rất nhiều hay sao”.
Câu hỏi “tại sao”: trong tư vấn, câu hỏi “Tại sao” thường đặt người ta vào thế tự vệ và tạo ra sự không thoải mái
Các câu hỏi và sự kiểm soát.
Luyện tập: đặt câu hỏi khéo léo
Chia nhóm 3 người: một cán bộ TVTLHĐ, một thân chủ, một người quan sát. Làm 3 lượt để đổi vai lẫn nhau. Mỗi lượt 10 phút. Sau 3 lượt, dành 15 phút để chia sẻ, trao đổi.
Thân chủ: Chọn 1 vấn đề cá nhân có thật, mức độ vừa phải để trao đổi. Trung thực nhất để cán bộ TVTLHĐ có thể đáp ứng theo cách chân thực.
Cán bộ TVTLĐH: Thực hành lắng nghe phản chiếu nhưng đặt câu hỏi. Nghĩ về mục đích câu hỏi và chú ý đến hệ quả của đặt câu hỏi (đến TC, độ tham dự v.v)
Người quan sát: Quan sát đóng vai và ghi lại kĩ năng lắng nghe và thời điểm cụ thể nào đó khi cán bộ TVTLHĐ có thế đáp ứng hiệu quả.
THẤU CẢM VÀ TRUNG THỰC
Thấu cảm (empathy) là năng lực và phẩm chất cho phép ngừời ta cảm nhận và thấu hiểu những gì kẻ khác đang trải nghiệm. Về mặt chữ nghĩa, nó hàm ý “cùng với [em-] nỗi đau đớn [-pathos]” những nỗi đớn đau mà ai đó đang gánh chịu
THẤU CẢM VÀ TRUNG THỰC
Thấu cảm giúp cán bộ TVTLHĐ:
- Hiểu thân chủ ở cả mức độ nhận thức (họ đang nghĩ gì) và mức độ cảm xúc (họ đang cảm thấy gì)
- Quan tâm thực sự đến thân chủ.
- Chấp nhận thân chủ không phán xét.
- Có thể truyền đạt các kinh nghiệm của bản thân đến thân chủ theo cách đúng đắn và tế nhị.
Thấu cảm và trung thực
Trung thực là một thái độ, một phẩm chất của cán bộ hỗ trợ tâm lý. Thân chủ biết
khi chúng ta không trung thực và không chú tâm. Chỉ bằng sự trung thực, cán bộ
TVTLHĐ mới có được niềm tin từ thân chủ. Trung thực có nghĩa là:
Luôn đáp ứng thân chủ theo cách chân thực, tinh khiết nhất để truyền tải tôn trọng, hứng thú và chấp nhận.
Trung thực về chi phí, thời gian và các khả năng cũng những hạn chế của mình.
Hoạt động: Họa sĩ hai đầu
Hoạt động: Thấu cảm như thế nào?
TIẾN TRÌNH TƯ VẤN

1. Đánh giá ban đầu: 3-5 buổi đầu
Thiết lập mối quan hệ
Thu thập thông tin
Diễn giải thông tin
Đánh giá
Tiến trình tư vấn

2. Giải quyết vấn đề, trang bị kỹ năng:
Dùng các kỹ năng tư vấn giúp thân chủ hiểu rõ vấn đề của mình
Tìm kiếm giải pháp hợp lý
Thực hiện giải pháp và trang bị thêm kỹ năng
3. Kết thúc:
Chuẩn bị các ứng phó tái phát trong tương lai (giúp thân chủ nhận diện dấu hiệu tái phát, sử dụng kỹ năng để tự ứng phó, …)
Chuẩn bị tinh thần cho sự kết thúc quá trình tư vấn cho thân chủ